Fram til þessa hefur aldrei verið um tvær andstæðar heimsmyndir að ræða. Barátta er því óheppilegt orðalag til að lýsa því sem eiginlega fer fram milli skilningsmanna annars vegar og einlægra sannleiksleitenda hins vegar.
Allt sem á undan gerðist fólst í einhliða árásum skilningsmanna sem hljóta að koma sérhverjum óvilhöllum áhorfanda fyrir sjónir sem áberandi órökstuddar og oft hlægilegar. Allir sem leitast við að komast áfram á þroskabraut hins hreina anda mæta háði, fjandsamlegu viðmóti og meira að segja einelti af verstu gerð, jafnvel þótt hljótt fari. Það verða alltaf einhverjir þeir til sem reyna með háðsglósum eða valdi að halda aftur af þeim sem eru á þroskabraut og draga þá niður í bitlaust andlegt rökkur eða hræsni múgsins.
Margir urðu að þola raunverulegt píslarvætti, því ekki aðeins múgurinn heldur um leið einnig jarðneskt ofureflið gekk í lið með skilningsmönnum. Það sem þeir geta lagt af mörkum má greinilega lesa úr orðinu »skilningsgáfa«. Það er: Hugtakagetan er þvinguð niður í hið þrengsta jarðneska, það er að segja niður í örsmæsta svið eiginlegrar tilvistar.
Að slíkt geti ekki leitt til neins fullkomins, ekki til nokkurs góðs fyrir mannkynið sem þrífst fyrst og fremst á sviðum sem skilningsmaðurinn útilokar sig frá, er auðvelt að skilja. Sérstaklega ef þess er gætt að það er einmitt stutt jarðlíf sem á að verða afgerandi vendipunktur fyrir alla tilvistina og mun hafa djúpstæðar afleiðingar í för með sér á öðrum sviðum, sem eru vita óskiljanleg skilningsmanninum.
Ábyrgð skilningsmanna, sem þegar eru djúpt sokknir, tekur við þetta á sig enn skelfilegri mynd, með ofurþunga sínum þrýstir hún þeim ennþá nær takmarkinu sem þeir völdu sér svo að þeir verði loksins að njóta ávaxta þess sem þeir voru hvað meðmæltastir í seiglu sinni og hroka.
Skilningsmenn eru meðal annarra þeir sem ofurselja sig skilyrðislaust eigin skilningsgáfu. Á einhvern furðulegan hátt hafa þeir í árþúsundaraðir litið svo á að þeir ættu skýlausan rétt á að þröngva með lögum og valdbeitingu eigin þröngsýnu sannfæringu upp á þá sem vildu fá að eiga sér aðra sannfæringu óáreittir. Þessi gjörsamlega órökrétta dirfska á hins vegar rætur að rekja til þröngs hugtakamáttar skilningsmanna, sem kemst ekki hærra en þetta. Það er einmitt þessi takmörkun sem gerir þeim kleift að tala um svokallaðan hátind skilningsins, en hroki af þessu tagi hlýtur að spretta af hugarburði, því þeir trúa því að þeir standi í reynd á hæsta tindi. Þannig er það einnig í þeirra tilviki, því þeir eru komnir að þeim mörkum sem þeir komast ekki yfir.
Ótrúlega illkvittnar árásir þeirra á sannleiksleitendur láta hins vegar þegar betur er að gáð berlega skína í svipuna sem reidd er til höggs yfir þeim í myrkrinu. Í þessu fjandsamlega viðmóti verður sjaldan vart einlægs vilja, sem útskýrt gæti að einhverju leyti yfirganginn og alla framkomu þeirra. Í flestum tilvikum er um að ræða blinda árásarheift sem ekki verður réttlætt með nokkru rökréttu móti. Lítum nánar og yfirvegað á þessar árásir. Hversu sjaldgæfar eru ekki greinar sem reyna að fjalla málefnalega um ræður eða skrif sannleiksleitanda.
Einna augljósust verður innihaldslaus minnimáttarkennd árásanna í því að þær eru aldrei algerlega málefnalegar! Þar er ævinlega leynt eða ljóst verið að ata auri persónu sannleiksleitendanna. Slíkt gerir aðeins sá sem ekki hefur nein málefnaleg svör fram að færa. Sannleiksleitandi eða boðberi sannleikans ber ekki persónu sína á borð heldur það sem hann segir.
Það er orðið sem lagt er í dóm, ekki persónan! Að fyrst skuli ævinlega persónan tekin til skoðunar og síðan hugleitt hvort hægt sé að hlusta eftir því sem hún segir, er eitt af einkennum skilningsmannsins. Í takmarkaðri hugtakagetu sinni þarf hann á slíkum utanaðkomandi stuðningi að halda, vegna þess að hann þarf að ríghalda sér í hið ytra til að lenda ekki í glundroða. Þetta er einmitt innantóma byggingin sem maðurinn reisir, mannkyninu alls ófullnægjandi, stór hindrun á þroskabraut.
Ef þeir ættu sér innri fótfestu myndu þeir láta rök mæta rökum og halda persónunum utanvið umræðuna. En það geta þeir ekki. Þeir forðast slíka hluti líka vísvitandi, því þeir skynja eða vita það að hluta til, að í skipulegum bardaga myndi þeim fljótt verða velt úr söðli. Margnotaðar háðsglósur um »leikmannspredikara« eða »leikmannstúlkun« eru dæmi um þvílíkan broslegan hroka þannig að sérhver hugsandi maður segir sem svo: »Hér er brugðið upp skildi til að fela í örvæntingu innra tóm. Hylja innra tóm bak við þokkafullar grímur!«.
Klunnaleg barátta sem endist ekki lengi. Henni er ætlað að setja sannleiksleitendur, sem gætu orðið óþægilegir, á fyrirfram »óæðri« stall í augum samborgaranna, ef ekki hreinlega í flokka broslegra eða að minnsta kosti í flokk »fúskara« svo þeir verði ekki teknir alvarlega.
Á þennan hátt á að koma í veg fyrir að nokkur maður grípi til málefnalegrar umfjöllunar. En hvatinn til þessara aðgerða er ekki áhyggjur yfir því að röng umfjöllun muni tefja fyrir innri framförum, heldur er hér um að ræða óskilgreindan ótta við að tapa völdum og neyðast í framhaldi af því til að kanna málin dýpra og breyta mörgu sem fram að því skyldi vera ósnertanlegt og þótti þægilegt.
Þar er einmitt þessi títtnefnda skírskotun til »leikmannsins«, lítilsvirðing gagnvart þeim sem með máttugri og hreinni skynjun sinni standa mun nær sannleikanum, reistu ekki um sig einstrengingslega skilningsmúra, það er einmitt hún sem opinberar veikleika sem felur í sér hættur sem allir hugsandi menn koma auga á. Sá sem er þessarar skoðunar er fyrirfram útilokaður frá því að vera sjálfstæður kennari og leiðtogi, því þar með stendur hann mun fjær Guði og áhrifum hans en nokkur annar.
Vitneskja trúarhreyfinganna með rangfærslum sínum og mistökum færa manninn ekki nær Guði sínum, né heldur útleggingar skilningsins á Biblíunni eða öðrum verðmætum ritum trúarbragðanna.
Skilningur er og verður bundinn tíma og rúmi, það er að segja jarðbundinn á meðan guðdómurinn og þar með einnig skynjun Guðs og vilja hans eru hafin yfir tíma og rúm og allt forgengilegt og verður því aldrei skilið hinum takmarkaða skilningi skilningsgáfunnar.
Af þessum sökum er það heldur ekki hlutverk skilningsins að útskýra eilífðarverðmæti. Það væri mótsögn í sjálfu sér. Og sá sem krefst háskólagráðu í þessum efnum, lítur niður á sjálfstæða einstaklinga, lýsir með því eigin vanmætti og takmörkunum. Hugsandi menn gera sér samstundis grein fyrir einstrengingshættinum og hafa varann á gagnvart þeim sem hvetur til varkárni á þennan hátt!
Aðeins hinir útvöldu geta verið sannir kennarar. Útvaldir eru þeir sem eru gæddir þeim hæfileika. Slíkur hæfileiki spyr ekki að háskólamenntun heldur næmni fínni skynjunar sem er fær um að hefja sig yfir tíma og rúm, það er að segja yfir takmörk hins jarðneska skilnings.
Auk þess mun sérhver maður sem frjáls er í hjarta sínu meta málefni eða fræði eftir því hvað í boðskapnum felst, en ekki eftir því hver boðberinn er. Síðara atriðið er skýrasta merki andlegrar fátæktar sem hugsast getur. Gull er gull, jafnt í höndum furstans sem í höndum betlarans.
Þessa óhagganlegu staðreynd keppast menn hins vegar, og sérstaklega í verðmætustu hlutum hins andlega manns, við að láta sér sjást yfir og breyta. Að sjálfsögðu með jafn litlum árangri og í tilviki gullsins. Því að þeir sem leita af einlægni láta atriði sem þetta ekki koma í veg fyrir að þeir kanni málstaðinn sjálfan. Hinir, sem láta glepjast, eru enn ekki nógu þroskaðir til að taka við sannleikanum, fyrir þeim er hann ekki til.
En stundin er ekki langt undan, þegar upphefst áður óþekkt barátta. Einstrengingshættinum lýkur, fram fara hatrömm átök sem gera munu útaf við ranglátt dramb.